...Kör de bilir Avanos'un yolunu;
Testi, bardak kırığından bellidir...
Abdullah Kılıç
Şair, Avanos'u bu iki dizenin içine sığdırmış. Ancak birkaç sözcükten oluşan
tarifi anlamak için arif olmaya gerek yok. Avanos'un özelliğini dünyaya en iyi
tanıtan dizeler bunlar... Evet, gerçekten de eskilerin dediği gibi Orta
Anadolu'nun orta yerinde, bir zamanlar Aksaray-Gülşehir- Kayseri kervan yolu
üzerinde yer alan Avanos'u bulmak, bilmek o kadar zor değilmiş... Yüzyıllar
ötesinden günümüze dek gelen çömlekçiliği ile ünlü bu tarihi beldenin taşlı
topraklı yollarına dağılmış kırık testi, çömlek parçalarından nereye geldiğini
herkes hemen anlarmış... Bilinen en eski Tunç ve Demir çağlarına uzandığı, Topaklı köyünde 1967'de İtalyanların başlattığı ve günümüzde devam eden kazılarda ele geçen buluntulardan öğrenmekteyiz. 1926 yılında Boğazköy Hattuşa'da ortaya çıkarılan ve bölgede yaşayan kişilerin birbirleriyle haberleştiğini gösteren ve filolog Emile Forrer tarafından okunmuş olan bir Hitit tabletinden, Avanos şehrinin adının Hititler döneminde Zuwinasa olduğu tespit edilmiştir. Michel Condoz bölgede yaptığı araştırmada bir Asur tabletinde Avanos'un Asurlular dönemindeki isminin Nenassa arasında Strabon tarafından yazılan Coğrafya1 adlı kitaptan bölge ile ilgili olarak Kapadokya Krallığı'nın son kralı Arkhelaos'un ölümünden sonra (17 MS) Roman ,İmperatoru Tiberius Caesar (14-17 MS) ve Roman senatosu tarafından bu bölgenin bir Roma Eyaleti olmasına kara verildiği yazılmaktadır. Bölgenin adı, Bizans kaynaklarında, daha erken Hıristiyanlık çağında Venasa olarak geçiyor. Strabon bu adı, Hellen yazımızla, Ouenasa diye aktarır, bölgenin Ouenasa Zeus'u tapınağıyla ünlü olduğunu söyler; üstelik, bölgedeki hiçbir kentin sözünü etmez. Buna bakılırsa, Venasa bölgesindeki kent, ortaçağın ileri dönemlerinde gelişti ve bölgenin adıyla anıldı.
Ouenasa / Venasa adının türetilmiş öğelerine ve anlamına gelince, Luwi dilinin
ardıllarından, MÖ birinci binyilin Anadolu Pamphylia dilinde Vanassa'nın kraliçe
anlamında bulunduğu biliyoruz; Perge Artemis'ini Vanassa Prella (Perge'nin
tepesi) diye niteleyen, Perge'nin kent sikkeleri üzerindeki yazıyı anımsayalım.
Güçlü olasılıkla, (Luwi dilinin MÖ birinci binyıldaki bir diğer ardili olan
Kapadokya dilindeki) Venasa de Venassa'dan başka bir şey değildir ve o da Ana
Tanrıçaya işaret eder. Belki, Ana Tanrıça tapkısının egemen olduğu Kapadokya'da,
o tapkının merkezi olduğu kendi adıla kanıtlanan Morimene bölgesindeki bu
Ouenasa / Venasa yöresinde, aslında bir Ana Tanrıça tapınağa varken, nice yerde
görüldüğü üzere, Hellenleşme döneminde o tapınağa bir Hellen tanrısı sahiplendi
ve bu sahiplenme işini genellikle Artemis ya da Apollon (bazen ikisi ortaklaşa)
yaptıkları halde, Euromos'ta diğer birkaç yerde olduğu gibi burada da, Ana
Tanrıçanın tapınağını sahiplenen Zeus oldu.
Anadolu'da, ilçe merkezi Avanos'un adaşı yerleşimler de vardır. O arada bir
Avanos, Trabzon Sürmene ilçesi Karadere bucağına bağlı köydür (1946). Bir diğer
Zonguldak ili Bartın ilçesi Kurucasile bucağı Meydan Köyünün mahallesidir
(1946). Bunların adı Ermenice avan (kasaba)'dan bozmadır ve hatta ilçe merkezi
Avanos'un Venasa'dan gelme adının hem Ermeni hem Rum ağzına uygun düşecek
biçimde Avanos edilmesi Ermenice'deki bu avan sözcüğü yüzündendir sanılır.
Ayrıca Yunanistan'ın Türkiye sınırı yakınında bir kasabanın adı Avanos'tur.